تصور کنید روزی برسد که برای کسب اطلاعات حقوقی، ثبت شکایت و یا حتی تنظیم قرارداد، به جای آن که دنبال یک وکیل حرفه ای و کاربلد بگردید، می‌توانید چند کلمه تایپ کرده و تمام این کارها را از طریق یک نرم‌افزار انجام دهید! فراتر از این حرف‌ها، فرض کنید که برای کوچکترین مسئله نیاز به خواندن چندین جلد کتاب قطور حقوقی نیست، برای حل اختلاف نیاز به کاغذبازی و سردرگمی در راهروهای دادگاه‌ها نیست، و بدون نگرانی از نتیجه، با پرداخت هزینه‌ای بسیار ناچیز در مقابل حق الوکاله‌های رایج، می‌توانید وکیلی هوشمند و شبانه‌روزی داشته باشید؛ امروزه با ساخت رباتی که رتبه سوم آزمون کانون وکلای ژاپن (یکی از سخت‌ترین آزمون‌های وکالت در دنیا) می‌شود، نرم افزاری که در چند ثانیه درصد موفقیت شما در دادگاه را نشان می‌دهد، و قضاتی که دیگر احساسات انسانی ندارند و با نهایت سرعت و دقت پرونده ها را حل و فصل می‌کنند، این تصویر دیگر متعلق به فیلمهای علمی تخیلی نیست!

مقدمه

تصور کنید روزی برسد که برای کسب اطلاعات حقوقی، ثبت شکایت و یا حتی تنظیم قرارداد، به جای آن که دنبال یک وکیل حرفه ای و کاربلد بگردید، می‌توانید چند کلمه تایپ کرده و تمام این کارها را از طریق یک نرم‌افزار انجام دهید! فراتر از این حرف‌ها، فرض کنید که برای کوچکترین مسئله نیاز به خواندن چندین جلد کتاب قطور حقوقی نیست، برای حل اختلاف نیاز به کاغذبازی و سردرگمی در راهروهای دادگاه‌ها نیست، و بدون نگرانی از نتیجه، با پرداخت هزینه‌ای بسیار ناچیز در مقابل حق الوکاله‌های رایج، می‌توانید وکیلی هوشمند و شبانه‌روزی داشته باشید؛ امروزه با ساخت رباتی که رتبه سوم آزمون کانون وکلای ژاپن (یکی از سخت‌ترین آزمون‌های وکالت در دنیا) می‌شود، نرم افزاری که در چند ثانیه درصد موفقیت شما در دادگاه را نشان می‌دهد، و قضاتی که دیگر احساسات انسانی ندارند و با نهایت سرعت و دقت پرونده ها را حل و فصل می‌کنند، این تصویر دیگر متعلق به فیلمهای علمی تخیلی نیست!

هوش مصنوعی (Artificial Intelligence) چیست؟

هوش مصنوعی، خرد و درکی است حاصل پردازش ماشین‌ها، با استفاده از الگوریتم‌ها و کدهای پیچیده که از انسان دریافت کرده است اما محدود به آنها نمی‌ماند؛ این تکنولوژی از فیلم‌هایی که یوتیوب به ما پیشنهاد می‌دهد، تا ربات‌هایی که ایستگاه‌های فضایی را مدیریت می‌کنند، زندگی ما را درنوردیده است. هوش مصنوعی با توانایی یادگیری ماشینی که دارد، مدام به روز می‌شود و مستقل از انسان پیشرفت می‌کند، پس تعجبی نیست که هر روز کارآمدتر و دقیق‌تر می‌شود و در بسیاری عرصه‌ها فکر انسانی را نیز پشت سر گذاشته است؛ یکی از این عرصه‌ها، حقوق است که چشم انداز آن در سال‌های آتی با توجه به روند تغییرات، بسیار متفاوت از هم اکنون به نظر می‌رسد.

دنیا تا به حال چه کرده است؟

استفاده از هوش مصنوعی در حقوق، سال‌هاست که در کشورهای توسعه یافته دنبال می‌شود، اما رشد آن در سالهای اخیر بسیار چشمگیر بوده است.

حوزه‌هایی از حقوق که تا به حال ماشین به آن ورود کرده را می‌توان به این شکل دسته‌بندی کرد:

- اقدامات مقتضی برای پرونده (Due diligence):

تحقیقاتی که یک وکیل باید برای پرونده انجام دهد، گاه بسیار طولانی و پیچیده می‌شود، امروزه بسترهایی هوشمند به وجود آمده است که می‌تواند ضمن کنترل صحیح بودن فکت‌های پرونده، پرونده‌های مشابه و قوانین مرتبط را تنها با یک کلیک به وکیل نشان دهد؛ کار به اینجا ختم نمی‌شود، این رباتها حتی مشاوره حقوقی به موکل یا وکیل داده و بهترین گزینه‌ها برای اقدام حقوقی را در مقابل آنها قرار می‌دهند.

به عنوان مثال، سایت Casetext یکی از بهترین موتورهای ارائه خدمات حقوقی برای وکلا و موسسه‌های حقوقی آمریکایی است که نه تنها تمام قوانین و رویه های پیشین و آیین‌نامه‌ها و بخش‌نامه‌ها را در خود جای داده، بلکه به شما می‌گوید استفاده از چه استدلال‌هایی در گذشته موفق‌تر بوده، چه واکنش احتمالی‌ای از طرف مقابل در انتظار شماست، و چند درصد احتمال موفقیت دارید.

- تکنولوژی پیش بینی

پروفسور کانتز و دو تن از همکارانش در دانشگاه میشیگان، توانستند با استفاده از هوش مصنوعی رقم باورنکردنی 70.2 درصد میانگین دقت را در پیش بینی تمام پرونده های دیوان عالی آمریکا از سال 1816 تا 2015، به نمایش بگذارند.

تحقیقات مشابه در این حوزه، مانند پژوهش دکتر آلتراز در دانشگاه کالج لندن که دقت 79 درصدی در پیش‌بینی آراء دیوان حقوق بشری اروپا با استفاده از آنالیز متون پرونده‌های آن داشت، نشان می‌دهد که با وجود پیشرفت بسیار در این حوزه، همچنان با دسترسی هوش مصنوعی به اطلاعات و متون حقوقی، می‌توان در این زمینه مرزهای قضاوت حقوقی را جابجا کرد.

- تحلیل حقوقی

نرم افزارهایی مثل Lex Machina و Ravel Law علاوه بر طبقه‌بندی اسناد و مدارک، تاریخچه‌ای کامل از سابقه‌ی طرفین پرونده، خواسته‌ی پرونده و خواهان و خوانده‌های متقابل و همزمان ارائه می‌دهند، احتمال پیروزی یا شکست در دادگاه، و از همه جالب‌تر سابقه و علاقه‌ی قاضی به موضوعات مشابه در گذشته و رویکرد کلی او نسبت به آن موضوعات، از این طریق قابل دسترسی است.

- اسناد خودکار

برخی از موسسات حقوقی به استفاده از هوش مصنوعی در طراحی و تکمیل فرم‌ها و اسناد و مدارک نیز روی آورده‌اند. به گفته متخصصان این حوزه سندهایی که گاهی یک روز تمام برای طراحی زمان می برد، توسط ماشین در عرض چند دقیقه پر می شود. یکی از این نرم افزارها، PerfectNDA است که با پرسیدن چند سوال از مخاطب قراردادهایی مثل عدم افشا را به طور پیش فرض تولید می‌کند.

موسسه ی جهانی مک‌کینزی ، از اصطلاح "خودکار کردن اعمال مبتنی بر دانش" (knowledge work automation) به معنای: «استفاده از کامپیوتر برای انجام اعمالی که نیاز به تحلیل پیچیده، قضاوت دقیق و حل مسئله‌ی خلاق دارند.» استفاده میکند و در ادامه می‌گوید: «...که جوامعی چون حقوق و خدمات مالی هر روزه بیشتر به منافع و اهمیت آن پی می‌برند»

- مالکیت معنوی

جستجوی تمام علائم تجاری و ثبت اختراعات، می‌تواند پروسه‌ای بسیار طولانی و طاقت‌فرسا باشد، چرا که این‌گونه نتایج عمدتا با یک کلیک ساده به دست نمی‌آیند، امروزه ابزارهای هوش مصنوعی فرصتی ایجاد کرده‌اند که با الگوریتمی پیچیده، می‌توانند زمان کار وکلای ثبت را به کمتر از یک دقیقه برسانند تا مرتبط‌ترین و مهم‌ترین نتیجه‌ها حاصل گردد.

چالش‌ها

اگر به از کار بیکار شدن بخش بزرگی از جامعه حقوقی در راستای پیشرفت این تکنولوژی توجهی نداشته باشیم، می‌رسیم به چالش‌های این حوزه که در اینجا مجال توضیح نیست اما به خلاصه نام می‌بریم.

اولین چالش در این زمینه بحث ارتباط حقوق بشر با هوش مصنوعی است که عمدتا به نادیده گرفتن برخی از حق های اساسی بشر منجر می‌شود. یکی از گزارش‌های اخیر اتحادیه اروپا به افزایش میزان استفاده از هوش مصنوعی در پیش‌بینی و پیش‌گیری از جرم و حتی قضاوت‌های دیوان‌های اتحادیه و کشورهای عضو می‌پردازد که هر ساله چه در حوزه کیفری و چه حقوقی گسترده‌تر می‌شود. این دخالت و جایگزینی ماشین در امور قضایی موجب حذف عامل انسانی می‌شود که گاه پیامدهای خطیری به دنبال دارد.

نتیجه گیری
ایران فعلا فاصله‌ی بسیار زیادی تا هوشمندسازی سیستم قضایی خود دارد اما تاکنون تلاش‌هایی در این زمینه رخ داده است، مانند سایت‌های ارائه مشاور حقوقی خودکار؛ اما می‌توان پیش‌بینی کرد که این موضوع از هزینه های بوروکراسی و اتلاف وقت می‌کاهد و نظامی کاربردی‌تر برای تمام مخاطبان به وجود می‌آورد. بهتر است به جای اصرار بر روش‌های سنتی، حتی در حوزه حقوق هم که به نظر می‌رسد تنها ابزار آن منطق و ذهن استدلالی انسان است، عرصه را برای تکنولوژی‌های جدید باز کنیم تا در فضای رقابت و پیشرفت عصر اطلاعات، عقب نمانیم.