معاهده برن، اولین ضابطه جهانی برای حمایت از حقوق مالکیت فکری به شمار می رود. کشورهای متعددی (از جمله چین) برای حمایت از حقوق مؤلفان و هنرمندان به این معاهده بین¬ المللی پیوسته اند. البته جمهوری اسلامی ایران تا کنون به عضویت این معاهده در نیامده است. در واقع، میان صاحب نظران در خصوص پیوستن یا نپیوستن به این معاهده اختلاف است. پیوستن به این معاهده، همانند پیوستن به هر توافقی، در کنار منافع آن، هزینه هایی را نیز به همراه دارد.

بنابراین، توجه به یافته های حقوق و اقتصاد می تواند برای سیاست گذاری در این حوزه مفید واقع شود. حقوق و اقتصاد همانند یک ترازو عمل می کند. یعنی، منافع پیوستن به کنوانسیون برن را در یک کفه و معایب آن را در کفه دیگر قرار می دهد. در نهایت، می توان تصمیم گرفت که کدام اقدام بهتر منافع ملی را تأمین خواهد کرد. با همین مقدمه، مزایا و معایب عضویت در این کنوانسیون بررسی خواهد شد تا نهایتاً بتوان تحلیلی جامع ارائه داد.

مقدمه

معاهده برن، اولین ضابطه جهانی برای حمایت از حقوق مالکیت فکری به شمار می رود. کشورهای متعددی (از جمله چین) برای حمایت از حقوق مؤلفان و هنرمندان به این معاهده بین¬ المللی پیوسته اند. البته جمهوری اسلامی ایران تا کنون به عضویت این معاهده در نیامده است. در واقع، میان صاحب نظران در خصوص پیوستن یا نپیوستن به این معاهده اختلاف است. پیوستن به این معاهده، همانند پیوستن به هر توافقی، در کنار منافع آن، هزینه هایی را نیز به همراه دارد.

بنابراین، توجه به یافته های حقوق و اقتصاد می تواند برای سیاست گذاری در این حوزه مفید واقع شود. حقوق و اقتصاد همانند یک ترازو عمل می کند. یعنی، منافع پیوستن به کنوانسیون برن را در یک کفه و معایب آن را در کفه دیگر قرار می دهد. در نهایت، می توان تصمیم گرفت که کدام اقدام بهتر منافع ملی را تأمین خواهد کرد. با همین مقدمه، مزایا و معایب عضویت در این کنوانسیون بررسی خواهد شد تا نهایتاً بتوان تحلیلی جامع ارائه داد.

مزایای پیوستن به کنوانسیون برن

همان طور که اشاره شد، اساساً این کنوانسیون برای حمایت از مؤلفان و هنرمندان شکل گرفت. بنابراین، هر کشوری با عضویت در این کنوانسیون می تواند از مؤلفان و هنرمندان خود حمایت کند. اما کشوری که عضو کنوانسیون برن نیست، محل مناسبی برای فعالیت هنرمندان و مؤلفانی با گستره دید جهانی نیست. با عضویت در این کنوانسیون، هنرمندان یک کشور، برای کسب حمایت های قانونی، نیازی به رفتن به دیگر کشورها ندارند. لذا کشور عضو معاهده، حریم امن مؤلفان و هنرمندان خواهد شد.

از سوی دیگر، پیوستن به سازمان تجارت جهانی (WTO)، الزاماتی دارد. پیوستن به این سازمان، نیازمند پذیرش قواعد و مقررات ارائه شده از سوی آن است. یکی از مهمترین مقررات در این خصوص، کنوانسیون برن است. نمی توان عضو سازمان تجارت جهانی بود، اما به آثار و صنعت نشر در دیگر کشورها احترام نگذاشت. ورود به بستر تجارت جهانی، پذیرش قواعد و احکامی جهانی را می طلبد.

حسن دیگر پیوستن به کنوانسیون برن آن است که مترجمین و صنایع نشر تقویت می شوند. مترجمین و صنایع داخلی باید با طرف خارجی وارد مذاکره شوند. اجازه نسخه برداری یا ترجمه اثر را کسب کنند و به طور قانونی به تکثیر اثر بپردازند. بنابراین، شخصی که این اجازه را تحصیل می کند حقوق و مزایای متعددی را بدست خواهد آورد. از جمله اینکه می تواند ناشرین و مترجمین غیرقانونی را تحت پیگرد قرار دهد. پس، پذیرش کنوانسیون برن، بهترین راهکار برای سودآوری صنایع نشر قانونمند است.

همین موضوع دو اثر مثبت دیگر را هم به همراه دارد. اولاً؛ صنایع نشر مجبور خواهند شد تا سیاست های خود را با استانداردهای ناشرین خارجی هماهنگ کنند. نتیجه آن خواهد بود که از مترجمین معتبر استفاده خواهند کرد و کیفیت آثار ترجمه ای بالا خواهد رفت. ثانیاً؛ حقوق استفاده کنندگان و خریداران این آثار نیز رعایت می شود. خریداران آثار می توانند به بهترین و قابل اعتمادترین ترجمه یک اثر دست یابند. به نوعی تضمین کیفیت یک اثر و ترجمه آن، با اجازه نشر آن گره می خورد.

حتی محدود شدن برخی ناشران در استفاده از آثار خارجی، ضرورتاً آثاری منفی را به دنبال ندارد. آن دسته از ناشرینی که امکان استفاده از آثار خارجی را ندارند، به سمت آثار داخلی گرایش خواهند یافت. همین موضوع اگر با استفاده از ابزارهای مناسب هدایت شود، شکوفایی صنعت نشر آثار داخلی را در پی دارد.

پیوستن به کنوانسیون برن، همانند پذیرش هر کنوانسیون دیگری، نظم داخلی را به نفع نظمی جهانی تغییر می¬دهد. پذیرش کنوانسیون به نوعی فرصت استفاده از تجربیات دیگر کشورها را فراهم می آورد. همین موضوع، بستر را برای فراهم شدن مقرراتی جهان شمول آماده می کند. بنابراین، به روز شدن و همگام شدن مقررات داخلی با دیگر کشورها، از مزایای پیوستن به این کنوانسیون است.

پذیرش کنوانسیون برن در مقطع زمانی خاصی، می تواند مزایای بیشتری را برای کشور به دنبال داشته باشد. زمانی کشور می تواند در خصوص نحوه اعمال مفاد کنوانسیون چانه زنی کند که ورودش اختیاری باشد. بنابراین، اگر زمان سپری شود و عملاً کشور مجبور به پذیرش کنوانسیون شود، چنین امکانی به سختی قابل تصور است. با رشد فناوری و استفاده از ابزارهای فنی برای جلوگیری از تکثیر غیرقانونی، ادامه این وضعیت دشوار خواهد بود. پیش بینی می شود در آینده نزدیک، تکثیر غیرقانونی برخی آثار تقریباً غیرممکن یا با هزینه گزاف همراه شود.

معایب پیوستن به کنوانسیون برن

یکی از معایب پیوستن به کنوانسیون برن، فشارهایی است که به صنعت نشر وارد خواهد شد. صنعت چاپ و نسخه برداری در ایران، بدون توجه به حقوق پدیدآورندگان خارجی آثار شکل گرفته است. آثار نویسندگان خارجی بدون اجازه آنان در ایران ترجمه و به چاپ می رسد. فیلم، موسیقی، برنامه های رایانه ای و دیگر آثار هنری، بدون اجازه پدیدآورندگان آنها تکثیر و منتشر می شوند. با پذیرش کنوانسیون برن، تمامی این امور متوقف خواهند شد. کسب اجازه از پدیدآورندگان خارجی، هزینه زیادی را برای ناشران ایرانی به همراه دارد. بدین ترتیب، هزینه تمام شده چاپ و نشر آثار خارجی بسیار بالا خواهد رفت. همین موضوع می تواند دسترسی به محتوای به روز را دشوار سازد و رشد علم در کشور را محدود سازد.

از سوی دیگر، در حال حاضر، بسیاری از مردم از نسخه های غیرقانونی آثار خارجی استفاده می کنند. این موضوع در استفاده از برنامه های رایانه ای بسیار قابل توجه است. امروزه، با وجود نسخه برداری غیرقانونی از برنامه های خارجی، هنوز شرایط استفاده فراگیر از آنها فراهم نشده است. شرایط اقتصادی مانع دسترسی بسیاری از اقشار جامعه به این برنامه ها شده است. حال، تصور کنید که با پیوستن به این کنوانسیون، وضع چگونه خواهد شد؟ ارزش پول ملی نسبت به ارزهای خارجی بسیار پایین آمده است. بنابراین، حتی استفاده از نرم افزارهای رایج برای راه اندازی سیستم رایانه ای، هزینه های هنگفتی را به دنبال دارد.

حتی فارغ از هزینه¬های فوق، پیوستن به کنوانسیون برن، صنعت نشر کشور را با صنایع دیگر کشورها پیوند می¬ دهد. این امر خود از مسائلی ذاتی است که در عصر جهانی شدن با آن مواجه خواهیم بود. اما مسئله اصلی آن است که در شرایط تحریمی، وضعیت فعالیت در صنعت نشر چگونه خواهد بود. بنابراین، یکی از مسائلی که در این حوزه مطرح می شود، آسیب پذیری صنعت نشر و وابستگی آن خواهد بود. در این شرایط، تحریم شدن کشور موجب ورود آسیب جدی به صنعت نشر خواهد شد. در پی آن، استفاده مردم از این محصولات نیز بسیار دشوار و هزینه بر خواهد شد.

از معایب و نارسایی های دیگری که مطرح می شود، عدم وجود سازوکار مالی مناسب، برای انجام این مبادلات است. به همین دلیل، مبادلات تجاری در این حوزه و ارتباط شرکت های داخلی و خارجی با نواقصی همراه خواهد بود.

نتیجه

مزایا و معایب پیوستن به کنوانسیون برن اجمالاً مورد بررسی قرار گرفت. اما آنچه که به نظر می رسد مغفول مانده، توجه به پیوست مصوب 1971 است. این پیوست، مقررات ویژه ای را برای کشورهای در حال توسعه در نظر گرفته است. مبتکرین این کنوانسیون آگاه بودند که به یکباره کشورها نمی توانند به عضویت این معاهده درآیند. ممکن است برخی کشورها شرایط خاصی داشته باشند و به زمان نیاز داشته باشند تا بسترهای لازم را فراهم کنند. این پیوست، مزایا و حمایت های متعددی را برای کشورهای در حال توسعه در نظر گرفته است. یکی از مهمترین نهادهای پیش بینی شده، نهاد حقوقی مجوز اجباری است که بررسی آن نیازمند پژوهشی مستقل است. (این نهاد، به کشورهای جهان سوم اجازه می دهد به صدور مجوز اجباری غیرانحصاری شخصی اقدام نمایند. این مجوز غیرقابل انتقال است و صرفاً در قلمرو همان کشور اعتبار دارد. استفاده از این حق، با پرداخت اجرتی منصفانه صورت خواهد پذیرفت.)

از سوی دیگر، بسیاری از کشورهای عضو کنوانسیون برن، به لحاظ اقتصادی ضعیف تر از ایران بوده اند. گرچه آنها نیز راه دشواری را پیموده اند، اما در نهایت به موفقیت هایی رسیده اند. پس، ایران هم می تواند با بهره گیری از تجربیات آن کشورها، مسیر مشابهی را بپیماید.

نکته دیگر آن است که مقررات کنوانسیون برن، به محض پذیرش آن به اجرا در نخواهد آمد. از این رو، فرصت مناسبی به ایران داده خواهد شد تا مقدمات اجرای این مقررات را در کشور فراهم کند. از سوی دیگر، در حال حاضر، امکان چانه زنی بر سر مقررات و نحوه پذیرش کنوانسیون وجود دارد. زیرا پذیرش کنوانسیون در حال حاضر جنبه اختیاری دارد. اما مسیر حرکت صنعت چاپ و نشر به گونه ای است که این امکان در آینده وجود نخواهد داشت.

در حال حاضر، صنایع بزرگ حوزه چاپ و نشر به ضمانت اجراهای قانونی اکتفا نمی کنند. آنها تمام تلاش خود را می کنند تا به لحاظ فنی، امکان نسخه برداری از آثار خود را منع کنند. بنابراین، تا زمانی نه چندان دور، صنایع داخلی با محدودیت هایی از این حیث مواجه می شوند. پیش بینی می شود که این موضوع در صنعت تولید و تکثیر نرم افزارهای رایانه ای سرعت بیشتری داشته باشد. پس، در تحلیل ها نباید میان پیوستن یا نپیوستن به کنوانسیون برن به بررسی پرداخت. بلکه بررسی اصلی باید میان پیوستن زودهنگام و ارادی یا دیرهنگام و اجباری صورت گیرد.